Vervrouwelijking van de stem

Er is in de literatuur geen evidentie te vinden dat de stem verandert bij hormoonbehandeling ter vervrouwelijking van het lichaam. Het vervrouwelijken van de stem gebeurt dus door specifieke stemtraining.

Er kan gewerkt worden aan het verhogen van de gemiddelde spreektoonhoogte en het vergroten van het stembereik. Vrouwelijke stemplooien trillen gemiddeld 220 keer per seconde, daarom is een gemiddelde vrouwelijke spreektoonhoogte 220 Hz in de Nederlandse taal. Het is de lengte, de massa en de spanning van de stemplooien die de trillingsfrequentie kunnen veranderen. Voor de vervrouwelijking van de stem betekent dit dat de massa dunner moet worden en de lengtespanning hoger.

Toonhoogte bepaalt slechts 41,6% van de genderperceptie (Leung et al., 2018). Hierdoor is vanzelfsprekend het werken aan toonhoogte alleen niet genoeg om als vrouwelijk gehoord te worden door de luisteraar. Daarom is het ook belangrijk om te werken aan andere aspecten.

Bron: Leung et al., 2018

Resonantie van de stem is het trillen van de lucht in de verschillende holtes van het spraakkanaal, bijvoorbeeld de mondholte, de neusholte en de voorhoofdsholte. Je kan dit waarnemen in je borstholte, bij je lippen of zelfs bij je tanden. Dat is voor iedereen verschillend.

De vorm en de grootte van het spraakkanaal moeten worden aangepast om hogere boventonen te produceren. In elke natuurlijk gevormde toon kunnen we een grondtoon met boventonen onderscheiden. We nemen de grondtoon waar als toonhoogte, de boventonen als klankkleur. Hogere boventonen worden geassocieerd met een vrouwelijke spreker. Het spraakkanaal wordt korter door een hogere strottenhoofdpositie te trainen, de mondholte wordt verkleind door bijvoorbeeld de tongpositie aan te passen of met meer lipspreiding te spreken. De projectie van de klank is voorwaarts en hoog geplaatst. Dit kan worden uitgelokt door meer lipspanning en een meer voorwaartse tongpunt te realiseren.

Uit een artikel van Pernet en Belin (2012) blijkt dat luisteraars gender van stemmen kunnen categoriseren op basis van klankkleur.

De grondtoon nemen we waar als toonhoogte, de boventonen als klankkleur. Klankkleur kun je beschrijven met woorden zoals donker, licht, scherp of vol.

De klankkleur wordt bepaald door de relatieve luidheid van boventonen. Bepaalde boventonen worden versterkt of verzwakt. Bepaalde boventonen klinken dan luider en andere minder luid. Deze verhouding in luidheid bepaalt of de klank donkerder of scherper klinkt. Bij een piano of gitaar zorgt de grootte van de klankkast hiervoor, bij mensen de klankruimte, de ruimte vanaf de stemplooien tot aan de lippen. Elke ruimte heeft zijn eigen akoestiek. Een grote ruimte versterkt beter de lage boventonen, denk aan de grote klankkast van een contrabas. Een kleinere ruimte versterkt beter hogere boventonen, denk aan de kleine klankkast van een viool (Bron: Universal Voice Guide, p. 248).

In onderstaande klinkerdriehoek worden de klinkers van het Nederlands met de bijbehorende boventonen weergegeven. De klinkerdriehoek is bij vrouwelijke sprekers groter dan bij mannelijke sprekers. Hoe nadrukkelijker de tong- en kaakbewegingen (overdreven articulatie), hoe groter de klinkerdriehoek. Om de hogere boventonen van geronde klinkers (/oo/, /oe/, /uu/) te versterken kan er gewerkt worden vanuit ongeronde klinkers, zoals /ie/ en /ee/. Bij het vormen van de boventonen speelt de positie van de tong een belangrijke rol.

De akoestische klinkerdriehoek, gebaseerd op formant-waarden (F1 en F2), uitgedrukt in kHz (kiloHertz). Mannen-en vrouwenstemmen zijn apart gemeten. (Uit: Van Heuven 1988, p. 87.)

Ook bij de articulatie van medeklinkers speelt de tong een belangrijke rol. De articulatie van medeklinkers wordt onderverdeeld in articulatieplaats en -wijze. In de afbeelding hieronder wordt de articulatieplaats van de medeklinkers weergegeven.

Bij het vervrouwelijken van de stem zijn de articulatieprecisie van de lip en tongbewegingen belangrijk. De nadruk ligt meer op de lip- en tongklanken. Hierbij beweegt de tong meer voorwaarts. Stemhebbende klanken, zoals /v/, /z/, /b/ en /d/ krijgen vaak meer donkerte in de klankkleur. Daarom is het belangrijk deze klanken met minder druk en meer lichtheid te produceren.

Intonatie is de melodie van de zinnen die je uitspreekt. Het gaat over veranderingen in toonhoogte waarmee je de betekenis van je boodschap aan de luisteraar overbrengt.

Iedere persoon heeft een eigen manier van intoneren. Dit hangt samen met karakter of persoonlijkheid. Sommige personen spreken vrij monotoon (op één toon), terwijl anderen met meer toonhoogtevariaties spreken. Het is een onderdeel van stemexpressie en stememotie.

Vrouwelijkere intonatie wordt gekenmerkt door zangerig spreken (meer legato, verlengen van de klanken). Daarnaast gebruiken vrouwelijke sprekers meer toonhoogtebuigingen in een lettergreep, woord of zin. Ook gebruiken vrouwelijke sprekers hun gehele range om te intoneren, zowel naar boven als naar beneden. Het einde van de uiting wordt minder vaak naar beneden geïntoneerd.

Door toonhoogtevariaties worden klemtonen in het spreken aangeduid. Vrouwelijke sprekers gebruiken voor het aangeven van de klemtoon vaker een verhoging van de toonhoogte of het verlengen van de klinker.

Stemkwaliteit heeft te maken met de karakteristieken van de stem die je hoort in het stemgeluid. Voorbeelden hiervan zijn spreken met veel lucht, kraak of schorheid.

Om de stem meer vrouwelijk te laten klinken is het veranderen van deze karakteristieken geen bepalende factor. Een vrouwelijke stem klinkt dus niet per se meer luchtig of krakerig. Het is belangrijk om de stem zo gezond mogelijk te gebruiken, vooral tijdens het trainen van de stem.

Het grootste deel van onze communicatie is non-verbaal. Verbale communicatie is wat we via spraak met elkaar delen. Non-verbale communicatie is wat we met onze lichaamstaal overbrengen. Onderdelen hiervan zijn mimiek, lichaamshouding, oogcontact en gebaren.

Over het algemeen gebruikt een vrouwelijke spreker meer handgebaren. Een vrouwelijke spreker gebruikt gebaren dichter bij het lichaam, de bewegingen zijn vaak subtieler. In de mimiek zijn er meer bewegingen van de ogen, wenkbrauwen en de mond. Er is sprake van meer bewegingen van het hoofd.